واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : كريم كشاورز )

957

تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى )

داده بود براى حفظ وحدت آن در طى چهل سال پس از مرگ بانى اساس كفايت كرد و بعد هم سلطهء خاندان چنگيزى را در دولتهائى كه پس از انقراض امپراطورى تأسيس يافته بود در طى حيات چند نسل ديگر هم تأمين نمود . اين پديده بيشتر از آن جهت شايان توجه است كه هيچ‌يك از پسران و نوادگان وى دها و استعدادهاى عاليه وى را به ارث نبرده بوده . چنگيز خان در زمان حيات جانشين خويش را برگزيد و اين انتخاب دليل ديگرى است به روشن بينى و وسعت نظر وى . چنگيز خان به هنر و استعداد نظامى تولوى و يا شدت عمل و سختى تزلزل ناپذيرى كه جغتاى در اجراى مبادى اساسى روش و اسلوب پدر مىداشت ، توجه خاصى مبذول نكرده ، به طرف اوكتاى كه با بزرگوارى و گشاددستى و خوشروئى و نيك سيرتى خويش تسخير قلوب مىكرد متوجه شد . و چون هيچ يك از پسران ارادهء نيرومند پدر را به ارث نبرده بود ، مىبايست پس از مرگ وى مجموع خاندان خان متفقا حكومت كنند . وحدت امپراطورى فقط به شرطى محفوظ مىماند كه قدرت عاليه در دست كسى باشد كه اگر هم جملگى را به نيروى عقل و ارادهء خويش متحد نسازد لا اقل بتواند با صفات جذابهء اخلاقى خود اين منظور را برآورد . اين‌كه دلايل ياد شده به چه صورتى در مخيلهء چنگيز خان تجسم يافت . . . بيان آن دشوار است . به هر تقدير وليعهدى اوكتاى ( اوگدى ) ، بنا به همهء اخبارى كه در دست است ، در زمان حيات پدر اعلام شد . در دوران سلطنت اوكتاى قاآن افراد خاندان با اتفاق نظر بىمانندى حقوق خويش را اعمال مىكردند و اتباع از رفاهى نسبى برخوردار بودند - و اين خود نشان مىدهد كه اوكتاى اميدواريهاى آن پدر نابغه را به خويشتن عملا تاييد كرد .